Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος γεννήθηκε το 1867 στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης, ωστόσο η καταγωγή του ήταν από τη Ζάκυνθο, νησί που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη θεματολογία και τη συναισθηματική ατμόσφαιρα πολλών έργων του. Μεγάλωσε και μορφώθηκε στην Αθήνα, όπου σπούδασε στη Φυσικομαθηματική Σχολή Αθηνών. Δεν αποφοίτησε ποτέ καθώς σύντομα αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία, το θέατρο και τη δημοσιογραφία.
Ο Ξενόπουλος υπήρξε ιδιαίτερα παραγωγικός συγγραφέας. Έγραψε δεκάδες μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα και θεατρικά έργα, τα οποία γνώρισαν μεγάλη απήχηση στο ευρύ κοινό. Ανάμεσα στα πιο γνωστά έργα του συγκαταλέγονται τα «Η τιμή του αδελφού», «Ο πόλεμος», «ο Κόκκινος Βράχος», «Άνθρωπος του Κόσμου», «Ο κακός δρόμος», «Ο ψυχοπαθής», «Ο πειρασμός» και πολλά άλλα.
Ιδιαίτερη ήταν η συμβολή του στο ελληνικό θέατρο. Ως θεατρικός συγγραφέας και κριτικός, αγωνίστηκε για την ανανέωση της δραματουργίας και την απομάκρυνση από τα στερεότυπα του παρελθόντος. Τα έργα του πραγματεύονται κοινωνικά ζητήματα, οικογενειακές συγκρούσεις και ηθικά διλήμματα, αποτυπώνοντας με ρεαλισμό τις αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας. Παράλληλα, υπήρξε βασικός υποστηρικτής της δημοτικής γλώσσας, συμβάλλοντας στη διάδοσή της μέσα από τη λογοτεχνία και τη δημοσιογραφία.
Σημαντικός ήταν και ο ρόλος του ως δημοσιογράφου και εκδότη. Διετέλεσε επί δεκαετίες διευθυντής του περιοδικού «Εστία» και «Η Διάπλασις των Παίδων», επηρεάζοντας καθοριστικά τη διαπαιδαγώγηση και τη φιλαναγνωσία των νέων γενεών. Μέσα από τη στήλη του, ενθάρρυνε νέους συγγραφείς και ανέδειξε ταλέντα που αργότερα διακρίθηκαν στα ελληνικά γράμματα.
Στις 14 Ιανουαρίου του 1951 έφυγε από τη ζωή ο Γρηγόριος Ξενόπουλος στην Αθήνα, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο και πολυσχιδές έργο. Η προσφορά του στη νεοελληνική λογοτεχνία υπήρξε καθοριστική, καθώς κατόρθωσε να φέρει τη λογοτεχνία πιο κοντά στην καθημερινή ζωή, αναδεικνύοντας τον άνθρωπο, τα πάθη και τα όνειρά του με αμεσότητα, ευαισθησία και βαθιά κοινωνική συνείδηση.
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος αποτελεί μία από τις πλέον εμβληματικές φυσιογνωμίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας και του θεάτρου, με καθοριστική συμβολή τόσο στην εξέλιξη της πεζογραφίας όσο και στη διαμόρφωση της πνευματικής ζωής της Ελλάδας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η ζωή και το έργο του συνδέθηκαν άμεσα με τις κοινωνικές μεταβολές της εποχής του, καθώς και με την προσπάθεια εκσυγχρονισμού της ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής.
Τα πιο διάσημα αποφθέγματα του Γρηγόριου Ξενόπουλου:
…με την αναστήλωση του Παρθενώνα, έγινε κάποια κίνηση για τα «Ελγίνεια μάρμαρα», τα γλυπτά δηλαδή που άρπαξε τότε από την Ακρόπολη ο λόρδος Έλγιν και τα πούλησε στο Βρετανικό Μουσείο. Την προκάλεσε αυτή την κίνηση ο ποιητής Αργυρόπουλος, ο Σμυρνιός, μ’ ένα άρθρο του που είχε μεγάλη απήχηση. Μίλησαν γι’ αυτό πολλοί κι εδώ και στην Ευρώπη. Κι όλοι συμφώνησαν με τον ποιητή που διερμήνευσε ένα μύχιο πόθο του Ελληνισμού, ότι τα «Ελγίνεια μάρμαρα» είναι καιρός πια να επιστραφούν από την Αγγλία στην Ελλάδα, να βγουν από το υγρό σύθαμπο του Βρετανικού Μουσείου, όπου τόσο υποφέρουν, και να ξαναμπούν στη θέση τους. 26/6/1930
Προ δέκα ετών δεν υπήρχε εις τας Αθήνας ούτε εν αυτοκίνητον. Σήμερον υπάρχουν πολλά. Και συλλογίζομαι πόσα θα υπάρχουν μετά δέκα έτη, ή μετά είκοσι. Και ακόμη συλλογίζομαι, ότι θα έλθη καιρός, κατά τον οποίον αι άμαξαι θα είναι κι εδώ τόσον σπάνιαι και τόσον αξιοπερίεργοι, όσον είναι σήμερον τ’ αυτοκίνητα.
Μα έτσι εύκολα αλλάζουν οι άνθρωποι τις ιδέες τους; Κι από τις ιδέες πάλι του κόσμου, μόνο τις πιο σωστές, τις πιο λογικές πρέπει να κοιτάμε και να σεβόμαστε; Ή και τις πιο δυνατές, τις βαθιά ριζωμένες; Μα την αλήθεια, αυτές καμιά φορά απαιτούν σεβασμό μεγαλύτερο.
Ίσως υπάρχουν γυναίκες που υποπτεύονται ότι δεν είναι ωραίαι, αλλά δεν υπάρχει ποιητής που να μην έχη την βεβαιότητα ότι είναι μεγάλος.
Το φθινόπωρο είναι λιγάκι ύπουλο. Προσποιείται το καλοκαίρι, αλλά στο βάθος είναι πάντα χειμώνας.
